Blijf op de hoogte en abonneer op mijn nieuwsbrief.
Zapisz Zapisz

Tips tegen financiële bijziendheid

Afgemeten aan het aantal brillenverkopers en brillenreclames zou je verwachten dat elke Nederlander helder ziet. Van veraf en dichtbij. In zon en schaduw. In de auto, achter de computer of voor de tv. Of alles tegelijk. En dat op een koopje. Drie voor de prijs van één, met gratis montuur of vergoeding van de verzekeraar. En dan denk je weleens, ach, bestond er ook maar een financiële bril. Want als het om geld gaat, is de consument bijziend als een egel; regelmatig zelfs blind als een mol. Dat feit is sinds mensenheugenis bekend bij verkopers en charlatans, maar trekt sinds de jaren zestig steeds meer belangstelling van de wetenschap. De gedragseconomie bijvoorbeeld bestudeert de invloed van psychologische, cognitieve, emotionele, culturele en sociale factoren op financiële beslissingen. Onderzoekers in dit vakgebied hebben de afgelopen decennia honderden denk- en gedragsfouten geïdentificeerd, die mensen kapitalen, soms zelfs de kop kunnen kosten. Wie ze niet kent en herkent, is laaghangend fruit voor verkopers, reclamemakers, oplichters, en ieder ander die poogt geld te verdienen aan zijn medemens. Daarom een lijst valkuilen die de consument -u dus- dag in dag uit geld kunnen kosten. Met tips hoe je er niet intuint.

Achter de muziek aan

In 1848 bedacht de Amerikaanse clown Dan Rice een ludieke manier om campagne te voeren voor zijn politieke carrière: Hij toerde rond met een rijkversierde wagen waar een muziekband op zat. Deze ‘bandwagon’ was zo’n succes dat veel politici Rice gingen imiteren. Dat leidde tot de uitdrukking ‘jump on the bandwagon’, wat staat voor kritiekloos achter de massa aanlopen. Dit kuddegedrag is typisch menselijk, en veroorzaakt volgens economen het zogeheten bandwagon effect. Dit houdt in dat naarmate iets populairder raakt, steeds meer mensen het willen hebben of doen. Vandaar dat zeven miljoen Nederlanders ooit een woekerpolis afsloten, hordes spaarders in 2008 geld overboekten naar Icesave, massa’s beleggers afgelopen december bitcoins kochten, en half Nederland momenteel een huis wil bezitten in Amsterdam. Want als iedereen iets doet, denken we, kan het toch niet fout zijn? Van die hersenkronkel maken bouwondernemers, banken, makelaars, hypotheek- en meubelboeren, verzekeraars en andere verkopers genadeloos gebruik. Keer op keer creëren ze een nieuw hype. En weer tuinen we erin met zijn allen. Toch is de remedie tegen het bandwagon effect simpel: steek nooit geld in iets waar iedereen warm voor loopt. Is de verleiding erg groot, google dan op bijvoorbeeld huizenprijzen+risico’s of bitcoin+risico’s. Lees van de gevonden hits alleen de informatie uit niet-commerciële bronnen.

Liever nu dan straks

Aandoenlijk is de beroemde Marshmallow Test. Een kind zit in een kamer met een verborgen camera en een bordje met een marshmallow voor zijn neus. Zijn begeleidster moet even weg, zegt ze. Ze belooft het kind een tweede marshmallow als het ondertussen niets opeet. De camerabeelden tonen de worsteling van de meeste kinderen om de marshmallow te laten staan. Dat lijkt vertederend, ware het niet dat ook veel volwassenen dit gedrag vertonen als het om hun geldzaken gaat. Heel veel mensen hebben liever nu iets dan later met rente. In de psychologie heet dit delay discounting. Het veroorzaakt dat het veel mensen niet lukt om uit zichzelf te sparen voor hun pensioen of noodgevallen. Of om aanbiedingen te weerstaan. Er bestaan trucjes om delay discounting te slim af te zijn. Laat bijvoorbeeld elke maand een vast bedrag automatisch overboeken naar een spaar- of beleggingsrekening. Je went eraan en merkt er niets van. Zo beleg of spaar je op den duur pijnloos tonnen aan vermogen bij elkaar. Ook denken aan je dood schijnt te helpen, toont onderzoek. Het zorgt ervoor dat je de toekomst meer gaat waarderen, en dat maakt het eenvoudiger om daar geld voor apart te zetten.

Een euro is geen euro

Een gram is een gram, een meter een meter en een kilowatt een kilowatt. Is een euro dus ook een euro? Nee. De waarde van een euro verschilt per tijdperk, situatie en persoon. Dat heet geldillusie. Een sprekende demonstratie hiervan bleek uit een experiment van twee gedragseconomen van het eerste uur Eldar Shafir en Richard Thaler. Zij lieten proefpersonen zich ooit voorstellen een kist goede Bordeaux uit 1982 te hebben gekocht voor 20 dollar per fles. Nu is de prijs 75 dollar per fles. Een proefpersoon besluit één fles te drinken. Hoe duur voelt dat? Een op de vijf proefpersonen vond dat de gedronken fles 75 dollar waard was. Voor dertig procent voelde de fles gratis, want het geld was toch al uitgegeven. En een kwart van de ondervraagden had het gevoel 55 dollar te hebben bespaard. Dat lijkt geestig, maar is slecht nieuws, want als je niet weet wat iets écht waard is, koers je af op kostbare miskopen. Een medicijn hiertegen biedt de terugverdientijdmethode. Zoek uit wat je netto per uur verdient, bijvoorbeeld 35 euro. Overweeg je nu een dure aanschaf, bijvoorbeeld een luxe keuken van 30.000 euro, bereken dan eerst hoeveel uren moet je werken voordat die uitgave is terugverdiend. In dit geval is dat 857 uur. Bij een werkweek van 32 uur is dat een half jaar zwoegen. Is dat het waard?

Rekenen is een kunst

De tweelingbroers Jeroen en Willem zijn beide 20 jaar. Jeroen stort vanaf zijn 20e tot zijn 35e (dus vijftien jaar lang) elke maand 100 euro in een aandelenfonds. Deze inleg, totaal 180 keer 100 euro, laat hij vanaf zijn 35e tot zijn 70ste doorgroeien; hij stort niets meer bij.

Zijn broer Willem pakt het anders aan. Die belegt tot zijn 35ste helemaal niks. Hij begint pas daarna. Vanaf zijn 35e tot zijn 70e, dus 35 jaar lang, stort Willem maandelijks 100 euro in hetzelfde beleggingsfonds als Jeroen. Zijn totale inleg is dus 420 keer 100 euro. Stel nu dat het fonds al die tijd 5 procent rendement per jaar maakt. Wie is er dan op zijn 70ste het rijkst?

Dat is Jeroen. Ook al heeft hij totaal 18.000 euro gestort en Willem totaal 42.000 euro. Toch bezit Jeroen op zijn 70e 141.155 euro, terwijl Willem maar 111.298 euro rijk is. Sterker: hoe lang Willem ook doorgaat met maandelijks 100 euro inleggen: hij zal Jeroen nooit meer inhalen. Jeroens inleg was weliswaar minder, maar hij is eerder gestart. Daarom kan Willem, net zoals bij hardlopen, nooit meer van hem winnen.

Het is niet raar als u dit anders had ingeschat. Vrijwel elk mens heeft de neiging om grote aantallen (35 jaar, 42.000 euro) belangrijker te vinden dan kleine (15 jaar, 18.000 euro). In de wetenschap heet dat de bigness bias. Reken dus nooit op gevoel, maar met een rekenprogramma. Verwachte eindkapitalen berekenen gaat supereenvoudig op berekenhet.nl.

Op weg naar spijt

Wie zijn situatie wil verbeteren of veranderen, moet keuzes maken, maar dat heeft op veel mensen een verlammend effect. Liever dan iets nieuws kiezen, houden we vast aan het bestaande. Gedragseconomen noemen dit de status quo bias. Ook houden de meeste mensen meer van dingen waarvan ze nu eigenaar zijn dan van dingen die ze niet bezitten. Dat heet het endowment effect. Verder gaan we gebukt onder verliesaversie: we vinden het emotioneel veel ingrijpender om een paar honderd euro te besteden aan de verbetering van een woekerpolis, dan dat het ons blij maakt dat we tien jaar later een paar duizend euro beter af zijn. En dan hebben we ook nog last van spijtaversie: we zijn bang spijt van een beslissing te krijgen. Daarom doen we niks als onze aflossingsvrije hypotheek in de toekomst onbetaalbaar raakt, of als we nog peperdure arbeidsongeschiktheids- of woekerpolis hebben lopen.

De vier genoemde effecten zorgen allemaal dat we zaken uit- en afstellen. Maar al is niets doen het gemakkelijkste op de korte termijn, op de lange duur betreuren we juist de zaken die we niet hebben gedaan. “Had ik toen maar een huis gekocht”, kreunen we dan. Of “Was ik toen maar in aandelen gestapt”, “Had ik maar voor pensioen gespaard” of “Had ik maar meer afgelost”. Regel dus vandaag nog de beste spaarrekening, vraag morgen opslag, zoek een betere baan, zeg overtollige of te dure verzekeringen en abonnementen op, kies de goedkoopste zorgverzekeraar, betaal schulden af en ga sparen voor later. Wie nu handelt, voorkomt spijt en bespaart veel kosten.

Geef nooit op

Een stewardess van vliegmaatschappij X behandelt u onaardig. Een dag later ligt de internetsite van X eruit. U ziet een patroon: X is een slecht bedrijf. Toch kunnen de twee gebeurtenissen puur toeval zijn. Maar onze hersens zijn niet zo geschikt voor analyses. We zien patronen waar ze niet zijn, geloven de opgepoetste grafieken en gemanipuleerde cijfers van verkopers en trekken conclusies die onzinnig of schadelijk zijn. Psychologen noemen dit verschijnsel pareidolie. Het houdt in dat iemand een patroon ziet dat er niet is, bijvoorbeeld een duivel in een wolk of een toekomstige koersstijging op basis van een grafiek.

Wat nu? Volgens de natuurkundige Leonard Mlodinov moeten we ons verzoenen met het toeval. De mens is teveel een controlfreak, vindt hij. We willen er niet aan dat geluk en pech het gevolg van een stom toeval kunnen zijn. Is Bill Gates zo rijk omdat hij geniaal is? Of had hij gewoon geluk, waarna het balletje ging rollen? Was het dom dat je de beurscrisis van 2008 niet zag aankomen? Of had je pech? Volgens Mlodinov zijn succes en mislukking vaker toeval dan we denken. Je kunt je kans op meevallers vergroten door nooit op te geven, want dan benut je extra kansen op geluk. Omgekeerd moet je de succestreffers van (financiële) verkopers minimaliseren. Doe dus niets met folders, reclames en gratis ‘orientatie’gesprekken. Die bevorderen de gelukkansen van aanbieders, en dat verkleint de kans op mazzel voor jezelf.

Nog meer menselijk falen

Gokkersbedrog Denken dat de kans op het gooien van munt stijgt als je al vaak kop hebt gegooid.
Hot-hand fallacy Verwachten dat iemand die geluk heeft gehad, bijvoorbeeld aan de roulettetafel, daarna weer geluk zal hebben.
Illusion of control Het overschatten van je controle over externe gebeurtenissen.
Mentaal boekhouden Je bezit niet zien als één geheel, maar het in je hoofd onderverdelen in aparte potjes voor bijvoorbeeld sparen, pensioen, belastingteruggaves, meevallers en vakantie.
Normalcy bias Weigeren om te plannen of te reageren op een ramp die zich nog nooit heeft voorgedaan.
Self-serving bias Zichzelf meer verantwoordelijk achten voor successen dan voor missers.
Semmelweis reflex Nieuw bewijs of nieuwe kennis verwerpen omdat het indruist tegen bestaande normen of overtuigingen.
Struisvogelpolitiek Negeren van een duidelijk negatieve situatie.
Weber-Fechner law Moeite hebben om kleine verschillen waar te nemen in grote hoeveelheden.
Zero-sum bias Ten onrechte denken dat een situatie een zero-sum game is, een situatie waarbij het verlies van de een uitpakt als winst voor een ander.