Een vooroordeel is moeilijker te splitsen dan een atoom, Albert Einstein (1879-1955), theoretisch natuurkundige en Nobelprijswinnaar in 1921

Ik denk, dus ik ben, beweerde de Franse filosoof René Descartes (1596-1650). Sindsdien staat nadenken bekend als een bewust en nuttig proces. Je moet gewoon je verstand gebruiken, zo geloven we, dan kies je vanzelf het beste. Maar helaas is dit niet waar. Ons vermeende verstand is beperkt en de werkelijkheid complex. Daarom beslissen we ongemerkt op basis van wat we al weten, kennen of ons vertrouwd voorkomt. Gedragseconomen noemen dit verschijnsel de familiarity bias, het vertrouwdheidsvooroordeel. Dit veroorzaakt dat we relatief veel waarde hechten aan ideeën, informatie en gebeurtenissen die recent plaatsvonden, die in de media zijn geweest, of waar jezelf mee te maken hebt gekregen, vooral als de impact groot was.

Het vertrouwdheidsvooroordeel kan financiële beslissingen negatief beïnvloeden. Zo zijn er werknemers die beleggen in de (beursgenoteerde) aandelen van het bedrijf waar ze werken, want dat voelt vertrouwd. Zo lang de organisatie floreert, lijkt er geen vuiltje aan de lucht, maar gaat het slecht – bijvoorbeeld in crisistijd – dan kun je naast je baan ook vermogen verliezen.

Iedereen heeft last van het vertrouwdheidsvooroordeel. Het is immers niet eenvoudig te bedenken waar je niet aan denkt. Bovendien wordt deze denkfout vaak versterkt door een ander gedragseconomisch fenomeen: de confirmation bias (bevestigingsvooroordeel). Dit houdt in dat als we een eerste indruk van iets hebben opgedaan, we onbewust extra openstaan voor informatie die dit eerste idee bevestigt. Stel, je overweegt om een camper of caravan te kopen. Of je hebt het net gedaan. Dan lijk je ineens overal te lezen en te horen dat dit een prima idee is. En zo zitten we allemaal min of meer gevangen in een door ons eigen brein en de media gecreëerde bubbel. Voor je geldzaken is het vertrouwdheidsvooroordeel slecht nieuws, want het beperkt je aankoop- en beleggingskeuzes tot dat wat je brein (toevallig) (her)kent.

Maar hoe breek je uit je bubbel? Ofwel hoe stop je nuttige kennis in je brein die er nu niet inzit? Dat is een goede vraag, waar wonder boven wonder een antwoord op is gevonden. Het lukt namelijk via een zogeheten pre-mortem. Bij een pre-mortem stel je je, voorafgaand aan een grote (financiële) beslissing, voor dat je keuze op een compleet fiasco uitdraait. Je vakantiehuis blijkt bijvoorbeeld een bouwval of je belegging halveert in waarde. Schrijf gedetailleerd op wat er allemaal fout kan gaan, en wat de gevolgen en kosten daarvan zijn voor jou. Dit leidt er mogelijk toe dat je veiliger of breder gespreid belegt, meer zekerheden inbouwt of een andere belegging kiest dan de aandelen van het bedrijf waar je werkt. Een pre-mortem kan ook je rust verhogen. Als je je eenmaal hebt voorgesteld hoeveel procent je van een belegging kunt kwijtraken, en weet dat je dat financieel kunt dragen, kun je je energie met een gerust hart richten op andere zaken.

Hoe crisisbestendig ben jij? Test jezelf hier!