Bij het spel Mens erger je niet! mag je een pion in het spel brengen als je een zes gooit. Soms laat dat geluk lang op zich wachten. En wat doen we dan? We gaan extra hard en lang schudden. Of vooraf op de dobbelsteen blazen. Je hebt het gevoel dat zo’n ritueel de kans op een zes verhoogt. Deze emotie is algemeen menselijk, maar berust op een illusie. Gedragswetenschappers noemen dit de controle-illusie. Hierbij gedragen we ons alsof we controle hebben over gebeurtenissen die in werkelijkheid afhangen van toeval.

De Amerikaanse psychologe Ellen Langer ontdekte de controle-illusie in 1975. Ze bewees dat mensen bij een puur geluksspel extra veel geld inzetten als hun tegenspeler onhandig en onzeker overkomt. En ook dat mensen meer waarde hechten aan loterijloten die ze zelf uitkiezen, en dat ze hun winkansen hoger inschatten naarmate ze meer met de loterij bezig zijn. Die illusie veroorzaakt dat we onze kansen op succes overschatten. Dat is onschuldig als het om spelletje gaat. Maar het vertroebelt onze ratio ook in geldzaken, bijvoorbeeld bij beleggen.

Elke dag worden miljarden aandelen verhandeld, waarbij talloze mensen aandelen kopen en anderen die aandelen aan hen verkopen. …. De kopers denken dat de prijs laag is en waarschijnlijk zal stijgen, terwijl de verkopers denken dat de prijs hoog is en waarschijnlijk zal zakken. De grote vraag is waarom zowel kopers als verkopers denken dat de prijs niet deugt. Daniel Kahneman (1934), Israëlische psycholoog, winnaar Nobelprijs voor economie in 2002.

Op zeker vier geniepige manieren kan de controle-illusie jouw beleggingssucces ondermijnen. Zo toont onderzoek dat online beleggers – en dat zijn we tegenwoordig allemaal – hun controle over hun beleggingsresultaat overschatten. Dit wensdenken leidt tot ondoordacht en te vaak handelen, wat weer leidt tot minder winst. Onderzoekers ontdekten verder dat beleggers een voorkeur hebben voor effecten van bedrijven waarvan ze het gevoel hebben dat ze er invloed op hebben, zoals hun werkgever of favoriete biermerk. Dit waanidee leidt tot minder risicospreiding, wat de kans op verliezen verhoogt.

De controle-illusie zorgt ook dat beleggers dol zijn op technische snufjes die hun grip op aan- en verkoopmomenten gevoelsmatig vergoten, zoals het werken met limieten, technische analyse en vergelijkingstools. Maar de concentratie op één aandeel of alleen de prijs van iets vernauwt je blik, waardoor je andere kansen over het hoofd kan zien. In het algemeen vergoot de controle-illusie het zelfvertrouwen van beleggers, ook als ze onervaren zijn. Dat veroorzaakt dat geslaagde voetballers of ondernemers te snel denken dat ze ook succesvol kunnen beleggen. En die sport blijken ze dan – au! – niet te beheersen.

De controle-illusie is gevaarlijk voor actieve beleggers. Dat zijn beleggers die relatief vaak effecten aan- en verkopen met het oog op extra winst. Dat is een dure hobby, blijkt uit een studie van de economen Brad M Barber en Terrance Odean. Vrouwelijke actieve beleggers bleken door hun handel jaarlijks gemiddeld 1.72 procentpunt winst te verliezen. Mannelijke beleggers waren jaarlijks zelfs 2,65 procentpunt winst aan de controle-illusie kwijt. Ga dus liever sporten dan effectenwinsten voorspellen. Dat is beter voor je lijf, stemming, levensverwachting én portemonnee.

Hoe crisisbestendig ben jij? Test jezelf hier!

Bestel Crisis-vitamines met korting 😊